Mücbir Yandaşlık
Mükemmelliğin mayası algı mı, yalan mı, yoksa insanın kendi zayıflığı mı? İnsan, ait olduğu topluluğun önde gelenlerine kolay kolay toz kondurmaz. Üstelik bunun için liderlik de gerekmez; bazen bir şair, bir yazar, bir düşünür ya da bir din adamı da aynı kusursuzluk zırhına bürünür. Bir kişiyi eleştirmek, yalnızca onu değil, kendi inançlarımızı, tercihlerimizi ve aidiyetlerimizi de sorgulamayı gerektirir. İnsan, başkasının kusuruyla uğraşır görünürken bazen kendi yanılgısıyla köşe kapmaca oynar. Mücbir yandaşlık, tembelliğin izdüşümüdür.
Mücbir yandaşlığın en belirgin işareti tutarsızlıktır. Aynı davranışı, yapanın kimliğine göre başka terazilerde tartarız. Sevdiğimiz kişinin kusuruna fellik fellik mazeret arar, sevmediğimiz kişinin aynı kusurunu karakterinin kanıtı sayarız. Tohumuna para mı verdik hesabı.
Enver Paşa bunun iyi örneklerinden biridir: Seveni Sarıkamış’ı bütünüyle olanaksızlıklara bağlar; sevmeyeni ise yaşanan her şeyin sorumluluğunu Enver Paşa’nın sırtına yükler.
Benzer bir tutumu edebiyat dünyasında da görürüz. Ahlak ve toplum meselelerinde başkaları hakkında son derece kesin hükümler veren Necip Fazıl’ın otoriter ve buyurgan siyasal anlayışı, onu sevenlerce çoğu zaman görmezden gelinir; özgürlük ve baskıcı otoriteye karşı hararetini bildiğimiz Çetin Altan’ın 27 Mayıs askerî darbesine fikren desteği de görmezden gelinir. Terazinin kefesine karşı tarafın yazarı konduğunda ölçüler değişir. Prensiplerinden uzaklaşır insanlar, çifte standart katarı kalkar Ankara Garı’ndan ağır ağır. Hükmün ağırlığını çoğu zaman kusurun kendisi değil, kusurun kime ait olduğu belirler.
İskilipli Âtıf Hoca’nın biyografisi de mücbir yandaşlığa örnek verilebilir: Onu mahkûm edenler de kutsallaştıranlar da çoğu zaman biyografinin kendilerine uygun yarısını anlatır. Böylece tarihsel kişi, olduğu kişi olmaktan çıkar; kendi mahallesinin biçtiği role bürünür. Mahalle demişken: Mehmet Âkif, Abdülhamid’e karşı değildi elbette. “İstibdat”ta Abdülhamid devrini hedef almıyordu. Bugün aynı mahallenin baş köşesine oturtulan büyükler birbirleriyle ters düşmezdi; yalnızca tarih yanlış anlamıştı.
Gazâlî büyük bir bilgindi; çok okumuş, çok düşünmüş, etkisi yüzyılları aşmış biriydi. Makāsıdü’l-Felâsife’yi (Filozofların Maksatları) yazarken İbn Sînâ’nın Dânişnâme-i Alâî’sinden neredeyse kendi eseriymiş gibi yararlanmadı. Sonra dönüp, düşüncesinden bunca yararlandığı adamın saygınlığına saldırmadı; onu insanların gözünde inançsız, alkole düşkün, ölçüsüz yaşayan biri gibi göstermedi. Zaten âlimler yanılmazdı. Hırslarına yenilmez, kimseye haksızlık etmez, kendilerinde hoş gördüklerini başkalarında suç saymazlardı.
Hz. Muâviye bin Ebû Süfyân radıyallahu anh, Yezid’in babası değildi. Hz. Ali’ye karşı savaşmadı. Oğlunu kendisinden sonraki halife yapmadı. Döneminde siyasetin hadis rivayetine hiç dokunmadığı da muhakkaktı. Peygamber’in vefatından yıllar sonra Muâviye’nin yandaşları onun lehine, karşıtları ise aleyhine hadisler uydurmadılar. Böylece hadis rivayetleri siyasetin gölgesinde kalmadı, rivayetlerin doğruluğuna halel gelmedi.
Garip şiir akımının üç atlısından biri olan Orhan Veli de, Tanpınar da Fransız edebiyatından elbette hiçbir şey almadılar. Rimbaud, Verlaine, Baudelaire, Nerval yalnızca aynı şeyleri biraz daha önce düşünmüşlerdi. Dizeler, imgeler, rüyalar, geceler birbirine benzediyse bunda şairlerimizin ne kabahati olabilir ki? Büyük şairler aşırmazdı; yalnızca etkilenirdi. Hatta benzerlik biraz fazlaysa buna da dönüşüm denirdi. İntihal, daha çok sevmediğimiz şairlerin yaptığı bir şeydi.
Mücbir yandaşlık bir ideolojinin hastalığı değil, insanın zihinsel zahmetten kaçınmasının bir sonucudur. Birini kusursuzlaştırmak için onun gerçekten kusursuz olması gerekmez; bazen yalnızca kendi kusurlarını görmemek işine gelir insanın.
Ankara, Ekim 2026
İbrahim Kaçar
